وقتی اخبارِ اقتصادی می‌گویند «بورسِ تهران امروز رشدِ خوبی داشت»، معمولاً منظورشان حرکتِ یک عددِ واحد است: تِدپیکس (TEDPIX). اما خیلی از کسانی که هر روز این عدد را دنبال می‌کنند، دقیقاً نمی‌دانند این شاخص چطور ساخته می‌شود، و مهم‌تر، چرا کنارِ آن شاخص‌هایِ دیگری مثلِ «تِفیکس ۳۰» هم وجود دارد که گاهی جهتِ متفاوتی نشان می‌دهند.
۱) تِدپیکس دقیقاً چه چیزی را می‌سنجد
تِدپیکس شاخصِ کلِ قیمت و سودِ نقدیِ بورسِ تهران است — یعنی برخلافِ شاخص‌هایی مثلِ S&P 500 که فقط نمونه‌ای از شرکت‌ها (۵۰۰ شرکت از هزاران شرکتِ آمریکایی) را دنبال می‌کنند، تِدپیکس عملاً همه‌ی شرکت‌هایِ پذیرفته‌شده در بورسِ تهران را در بر می‌گیرد. این شاخص «وزن‌دهی‌شده بر اساسِ ارزشِ بازار» است: هرچه ارزشِ کلِ سهامِ یک شرکت در بازار بزرگ‌تر باشد، حرکتِ قیمتِ آن شرکت اثرِ بیشتری روی عددِ نهاییِ شاخص می‌گذارد. همین یک نکته توضیح می‌دهد چرا گاهی چند شرکتِ بزرگ (مثلاً در صنایعِ فلزی یا پتروشیمی) به‌تنهایی می‌توانند کلِ بازار را در یک روز مثبت یا منفی کنند، حتی اگر اکثریتِ شرکت‌هایِ کوچک‌تر جهتِ دیگری داشته باشند.
نکته‌یِ دیگر در نام‌گذاری: تا جولایِ ۲۰۱۱، این شاخص با نامِ «تِپیکس» (TEPIX) شناخته می‌شد و فقط حرکتِ قیمت را محاسبه می‌کرد. از آن تاریخ به بعد، سودِ نقدیِ تقسیم‌شده‌یِ شرکت‌ها هم وارد محاسبه شد و نام به تِدپیکس (TEDPIX — TSE Dividend and Price Index) تغییر کرد؛ یعنی عددِ امروزِ تِدپیکس، بازدهیِ کلِ سرمایه‌گذار (قیمت + سود نقدی) را نشان می‌دهد، نه فقط تغییرِ قیمت.
۲) نسخه‌یِ آزادشناور: چرا یک شاخصِ دیگر هم لازم بود
خیلی از شرکت‌هایِ بزرگِ بورسیِ ایران، بخشِ زیادی از سهامشان دستِ سهامدارانِ راهبردی یا دولتی است که عملاً معامله نمی‌شود — نه اینکه کسی نخواهد بفروشد، بلکه اصلاً در گردشِ روزانه‌یِ بازار نیست. برایِ اینکه تصویرِ دقیق‌تری از «سهمِ واقعاً قابلِ معامله» به دست بیاید، از آوریلِ ۲۰۰۹ شاخصِ «FFA TEPIX» (شاخصِ آزادشناور) راه‌اندازی شد — همان منطقِ تِدپیکس، اما فقط با وزن‌دهی بر اساسِ بخشی از سهام که واقعاً در بازار آزادانه معامله می‌شود، نه کلِ سهامِ منتشرشده. برایِ یک معامله‌گر، تفاوتِ حرکتِ این دو شاخص می‌تواند نشانه‌ای باشد از اینکه آیا حرکتِ بازار از شرکت‌هایی می‌آید که سهامشان واقعاً در گردش است، یا از نوسانِ کاغذیِ سهامی که عملاً معامله نمی‌شود.
۳) تِفیکس ۳۰: وقتی فقط «پرمعامله‌ترین‌ها» مهم‌اند
یک شاخصِ سومِ مهم، تِفیکس ۳۰ (TEFIX 30) است — راه‌اندازی‌شده در آگوستِ ۲۰۱۰ با مبنایِ ۱۰۰۰ واحد. برخلافِ تِدپیکس که همه‌ی شرکت‌ها را شامل می‌شود، تِفیکس ۳۰ فقط ۳۰ شرکتِ پرمعامله و پرنقدشونده‌یِ بازار را دنبال می‌کند — شرکت‌هایی که حداقل ۳ ماه از عرضه‌شان گذشته، ارزشِ معاملاتِ ماهانه‌شان حداقلِ ۲۵ درصدِ میانگینِ ۱۰۰ شرکتِ بزرگِ بازار باشد، و حداقل ۱۰ درصد از سهامشان آزادشناور باشد. این شاخص هم مثلِ تِدپیکس یک شاخصِ «بازدهیِ کل» (قیمت + سود نقدی) است، و ترکیبِ آن هر فصل (چهارشنبه‌یِ سومِ آخرین ماهِ هر فصل) بازبینی می‌شود.
چرا این تفاوت برایِ یک معامله‌گر مهم است؟ چون وقتی تِدپیکس و تِفیکس ۳۰ هم‌جهت حرکت می‌کنند، معمولاً یعنی حرکتِ بازار گسترده و فراگیر است. اما وقتی این دو از هم فاصله می‌گیرند — مثلاً تِدپیکس رشد می‌کند ولی تِفیکس ۳۰ ثابت یا نزولی است — معمولاً یعنی رشد از دلِ چند شرکتِ بزرگِ کمترمعامله‌شونده آمده، نه از رهبریِ واقعیِ سهم‌هایِ پرنقدشونده‌یِ بازار؛ نشانه‌ای که تحلیل‌گرانِ حرفه‌ای آن را جدی می‌گیرند.
جمع‌بندی و نکاتِ عملی
- تِدپیکس را به‌عنوانِ «دمایِ کلیِ بازار» بخوانید، نه معیارِ عملکردِ هر سهمِ خاص — با وزن‌دهیِ ارزشِ بازار، چند شرکتِ بزرگ می‌توانند کلِ عدد را جابه‌جا کنند.
- هم‌زمان به FFA TEPIX هم نگاه کنید تا مطمئن شوید حرکت از سهامِ واقعاً در‌گردش می‌آید، نه سهامِ راکد.
- واگراییِ تِدپیکس و تِفیکس ۳۰ را جدی بگیرید — این فاصله معمولاً زودتر از خیلی چیزهایِ دیگر نشان می‌دهد رهبریِ بازار در حالِ تغییر است یا نه.
منبع: بولتن‌هایِ رسمیِ ماهانه‌یِ بورسِ تهران (tse.ir، آرشیوِ Mondo Visione)
تصویر (نمونه‌یِ آموزشیِ نمودار، بازه‌یِ ۱۹۹۹-۲۰۱۱، نه سطحِ فعلیِ شاخص): «TEPIX.PNG»، اثرِ SSZ، ویکی‌مدیا کامنز، مجوزِ CC BY-SA 3.0
