کار حسابدار حقوق و دستمزد از یک سؤال ساده شروع می‌شود: «این کارمند در پایان ماه چقدر باید بگیرد؟» پاسخ این سؤال از دو عدد متفاوت می‌گذرد که هرگز نباید با هم اشتباه شوند.
دو عدد کلیدی
- حقوق ناخالص (Gross): جمعِ همه‌ی آنچه کارفرما به کارکن تعهد کرده است — حقوق پایه به‌علاوه‌ی تمام مزایا، پیش از کسر هر چیزی
- حقوق خالص (Net): عددی که واقعاً به حساب کارکن واریز می‌شود، یعنی حقوق ناخالص منهای کسورات قانونی و توافقی
اجزای حقوق ناخالص
در یک شرکت خدماتی یا بازرگانی، حقوق ناخالص معمولاً از این اجزا ساخته می‌شود: حقوق پایه بر مبنای مزد روزانه، حق مسکن، بن خواروبار، حق اولاد، حق سنوات (پایه‌ی سنواتی)، اضافه‌کاری، نوبت‌کاری، حق مأموریت و پاداش.
چرا «مشمول» بودن مهم است؟
همه‌ی این اقلام یک‌جور رفتار نمی‌کنند. هر قلم باید از دو دریچه دیده شود: آیا مشمول بیمه است؟ و آیا مشمول مالیات است؟ این دو دریچه مستقل از هم‌اند و همین نکته منبع بیشترین خطای حسابداران تازه‌کار است.
| قلم | مشمول بیمه | مشمول مالیات |
|---|---|---|
| حقوق پایه | بله | بله |
| اضافه‌کاری | بله | بله |
| حق مسکن و بن خواروبار | بله | بله |
| حق اولاد | خیر | خیر |
| عیدی و پاداش سالانه | خیر | با معافیت جداگانه |
| هزینه‌ی سفر و مأموریت | خیر | تا سقف مقرر معاف |
پس حسابدار در عمل سه مبلغ متفاوت می‌سازد: حقوق ناخالص، حقوق مشمول بیمه و حقوق مشمول مالیات — و هر کسر را روی پایه‌ی مخصوص خودش حساب می‌کند، نه روی ناخالص کل.
نکته: جدول بالا ساختار کلی را نشان می‌دهد؛ فهرست دقیق اقلام مشمول و سقف معافیت‌ها هر سال با قانون بودجه و بخشنامه‌های سازمان تأمین اجتماعی و سازمان امور مالیاتی به‌روز می‌شود و حسابدار موظف است پیش از تنظیم لیست هر سال، آخرین بخشنامه را ملاک قرار دهد.