«ترازِ آزمایشی» فهرستی از همه‌ی حساب‌های دفترِ کل با مانده‌ی بدهکار یا بستانکارِ هرکدام است؛ هدفش کنترلِ این نکته است که جمعِ مانده‌های بدهکار دقیقاً برابرِ جمعِ مانده‌های بستانکار باشد — نتیجه‌ی مستقیمِ همان معادله‌ی حسابداری که در سطحِ ۲ دیدید.
وقتی تراز آزمایشی برابر نیست
اگر جمعِ دو طرف برابر نباشد، معمولاً یکی از این اشتباهات رخ داده:
- ثبتِ اشتباهِ مبلغ در یک طرفِ سند (نه هر دو طرف)
- جاافتادنِ انتقالِ یک ردیف از دفترِ روزنامه به دفترِ کل
- جمع‌زدنِ اشتباهِ مانده‌ی یک حساب
- ثبتِ یک رقم در حسابِ اشتباه (که تراز را به‌هم نمی‌زند، اما گزارش را غلط می‌کند)
برای ردیابی، معمولاً اختلاف را بر ۹ یا ۲ تقسیم می‌کنند: اگر اختلاف بر ۹ بخش‌پذیر باشد، احتمالاً «رقم‌جابه‌جایی» (مثلاً نوشتنِ ۴۸ به‌جای ۸۴) رخ داده؛ اگر دقیقاً نصفِ یک رقم باشد، احتمالاً آن رقم در طرفِ اشتباه (بدهکار به‌جای بستانکار) ثبت شده است.
گردشِ حسابِ بدهکاران و بستانکاران
گزارشِ گردشِ حساب‌های دریافتنی (بدهکاران) و پرداختنی (بستانکاران) نشان می‌دهد چه مبلغی از هر مشتری طلب یا به هر تأمین‌کننده بدهی داریم — ابزارِ اصلیِ کنترلِ نقدینگی و وصولِ مطالبات.
نکته‌ی عملی: تراز آزمایشیِ برابر، فقط یعنی «بدهکار و بستانکار مساوی‌اند» — تضمین نمی‌کند همه چیز درست است (مثلاً یک ثبت را می‌شد کلاً جا انداخت و باز هم تراز درست دربیاید).