ابزار مالی قراردادی است که یک نفر را دارندهٔ دارایی مالی و طرف مقابل را بدهکار یا ناشر آن میکند. دو کارکرد اصلی ابزارهای مالی: تأمین مالی (جمعکردن وجوه برای ناشر) و مدیریت ریسک (انتقال ریسک به کسی که تمایل به پذیرش دارد).
طبقهبندی اصلی
| گروه | ماهیت | نمونه |
|---|---|---|
| اوراق بدهی | استقراض؛ ناشر متعهد به بازپرداخت اصل و سود در سررسید | اوراق مشارکت، اسناد خزانه |
| اوراق سرمایهای (مالکیتی) | مالکیت بخشی از شرکت؛ سود نامعین | سهام عادی و ممتاز، حق تقدم |
| اوراق مشتقه | ارزش وابسته به یک «دارایی پایه» | آتی، اختیار معامله |
اوراق بدهی
ناشر در بدو انتشار نرخ سود (کوپن) و سررسید را مشخص میکند. دارندهٔ اوراق «طلبکار» است، حق رأی ندارد و در صورت انحلال شرکت، پیش از سهامداران پرداخت میشود. قیمت اوراق با نرخ بهرهٔ بازار رابطهٔ معکوس دارد: با بالارفتن بازدهٔ مورد انتظار بازار، قیمت اوراقِ با سود ثابتِ قبلی کم میشود.
اوراق سرمایهای
- سهام عادی: مالکیت بخشی از شرکت، حق رأی در مجمع و سهم از سود تقسیمی؛ بدون سود یا اصل تضمینشده.
- سهام ممتاز: امتیازهایی مثل اولویت در دریافت سود دارد؛ معمولاً با محدودیت در حق رأی یا شرایط خاص.
- حق تقدم: حق خرید سهام جدید توسط سهامداران فعلی هنگام افزایش سرمایه؛ قابلمعامله و دارای مهلت استفاده.
مقایسه کلی
| ویژگی | بدهی | سرمایهای |
|---|---|---|
| سود | معمولاً از پیش مشخص | نامعین (بسته به عملکرد) |
| سررسید | دارد | ندارد |
| حق رأی | ندارد | دارد (سهام عادی) |
| ریسک نسبی | کمتر | بیشتر |
یادآوری: محتوای این درس آموزشی است و توصیهٔ مالی یا سرمایهگذاری نیست؛ مثالهای عددی فرضیاند.
