در گزارش‌هایِ اقتصادیِ روزانه بارها با عباراتی مثلِ «شاخصِ قیمتِ مصرف‌کننده»، «شاخصِ داوجونز» یا «شاخصِ دلار» روبه‌رو می‌شوید. پیش از آن‌که شاخص‌هایِ بورسِ کشورهایِ مختلف را یک‌به‌یک بررسی کنیم، باید بدانیم خودِ «شاخص» چیست و چرا تحلیلگران به آن تکیه می‌کنند.
شاخص چیست؟
شاخص (Index) کمیتی است که نماینده‌یِ چندین کمیتِ همگن است؛ یعنی به‌جایِ دنبال‌کردنِ ده‌ها یا صدها عددِ جداگانه، همه‌یِ آن‌ها را در یک عددِ واحد خلاصه می‌کند. عددهایِ شاخص ابزارِ اندازه‌گیری، مقایسه و سنجشِ پدیده‌هایی هستند که ماهیتی مشخص و دست‌کم یک ویژگیِ مشخص‌کننده دارند. شاخص‌ها معمولاً تغییراتِ زمانی را اندازه می‌گیرند و آن را به‌صورتِ درصد یا نسبت به یک مقدارِ پایه نشان می‌دهند.
مثالِ ساده (اعدادِ فرضی): سبدی از کالاها در سالِ پایه ۲۰۰ واحدِ پول قیمت داشته و شاخصِ آن سال را ۱۰۰ می‌گیریم. اگر امسال همان سبد ۲۱۰ واحد قیمت داشته باشد، شاخص ۱۰۵ می‌شود؛ یعنی قیمت‌ها نسبت به سالِ پایه ۵٪ بالاتر رفته‌اند.
کاربردِ شاخص
- شاخص ابزاری برایِ مقایسه‌یِ تغییراتِ یک پدیده در دو زمانِ متفاوت است.
- روندِ گذشته و حالِ شاخص می‌تواند سرنخی درباره‌یِ تغییراتِ احتمالیِ قیمت‌ها در آینده بدهد، هرچند هیچ تضمینی برایِ تکرارِ آن روند وجود ندارد.
- عددهایِ شاخص اطلاعاتِ عمومی و کلی درباره‌یِ ساختارِ بازار را بیان می‌کنند.
- شاخص ابزاری برایِ مقایسه‌یِ قیمت‌هایِ صنایعِ مختلف با یکدیگر است.
مواردِ استفاده‌یِ عمده‌یِ شاخص‌ها
| شاخص | چه چیزی را می‌سنجد | ارتباط با تحلیلِ بنیادی |
|---|---|---|
| شاخصِ بهایِ کالاها و خدماتِ مصرفی (CPI) | تغییرِ قیمتِ سبدِ مصرفیِ خانوارها | مهم‌ترین معیارِ تورم؛ مستقیماً روی انتظار از تصمیمِ بانکِ مرکزی اثر می‌گذارد |
| شاخصِ بهایِ عمده‌فروشی (تولیدکننده) | تغییرِ قیمتِ کالاها در مراحلِ ابتدایی‌ترِ زنجیره‌یِ تولید | گاهی پیش‌نگرِ فشارِ تورمی بر قیمتِ مصرف‌کننده است |
| شاخصِ ضمنیِ قیمتِ کالاها و خدمات (Implicit Price Index) | تغییرِ قیمتِ کلِ کالاها و خدماتِ تولیدشده در اقتصاد؛ رایج‌ترین نمونه: شاخصِ ضمنیِ تولیدِ ناخالصِ داخلی | برایِ جدا کردنِ رشدِ واقعی از رشدِ اسمیِ GDP به کار می‌رود |
| شاخصِ قیمتِ سهام (شاخصِ بورسِ اوراقِ بهادار) | تغییرِ ارزشِ گروهی از سهام‌هایِ یک بازار | معیارِ سلامتِ بازارِ سهام و «حالِ‌وهوایِ» سرمایه‌گذاران؛ موضوعِ اصلیِ این سطح |
انواعِ شاخص از نظرِ موضوع
- شاخص‌هایِ اقتصادی: مثلِ CPI و شاخصِ ضمنیِ قیمت که وضعیتِ کلیِ اقتصاد را می‌سنجند.
- شاخص‌هایِ سهامی: مثلِ داوجونز، S&P 500 و Nikkei 225 که قیمتِ سهام را دنبال می‌کنند.
- شاخص‌هایِ کالایی: که قیمتِ سبدی از کالاها (انرژی، فلزات، محصولاتِ کشاورزی) را دنبال می‌کنند؛ نمونه‌هایِ شناخته‌شده‌یِ آن S&P GSCI و Bloomberg Commodity Index است.
روش‌هایِ وزن‌دهی در شاخص‌هایِ سهامی
هر شاخصِ سهامی باید مشخص کند سهمِ هر شرکت در عددِ نهایی چقدر است. سه روشِ رایج:
| روش | سهمِ هر شرکت بر چه اساسی است | نمونه |
|---|---|---|
| قیمت‌محور (Price-weighted) | قیمتِ هر سهم؛ سهمی که قیمتِ بالاتری دارد اثرِ بیشتری دارد، حتی اگر شرکت کوچک‌تر باشد | داوجونز، Nikkei 225 |
| ارزشِ بازار محور (Market-cap weighted) | ارزشِ بازارِ شرکت (قیمت × تعدادِ سهام)؛ شرکتِ بزرگ‌تر اثرِ بیشتری دارد | S&P 500، FTSE 100، Nasdaq Composite |
| هم‌وزن (Equal-weighted) | همه‌یِ شرکت‌ها سهمِ برابر دارند | نسخه‌هایِ هم‌وزنِ برخی شاخص‌ها |